مواد شیمیایی (از حلالهای صنعتی، کودها و سموم کشاورزی گرفته تا فلزات سنگین، هیدروکربنهای نفتی، مواد پرفلوروآلکیل (PFAS)، دیوکسینها و میکروپلاستیکها) امروزه یکی از بزرگترین عوامل تخریب اکوسیستمهای زمینی، آبی و هوایی محسوب میشوند. بر اساس گزارشهای سازمان ملل متحد (UNEP Global Chemicals Outlook II – ۲۰۲۳ و بهروزرسانی ۲۰۲۵)، انتشار سالانه مواد شیمیایی مصنوعی در جهان به بیش از ۲ میلیون تن رسیده و بیش از ۳۵۰ هزار نوع ترکیب شیمیایی در بازار جهانی وجود دارد که تنها حدود ۱٪ آنها بهطور کامل از نظر اثرات زیستمحیطی و سلامتی ارزیابی شدهاند.
در ایران، با توجه به رشد سریع صنایع پتروشیمی (عسلویه، ماهشهر، عسلویه)، کشاورزی مکانیزه، نساجی، رنگ و رزین، خودروسازی و تولید پلاستیک، حجم انتشار مواد شیمیایی خطرناک سالانه به صدها هزار تن میرسد. گزارشهای سازمان حفاظت محیط زیست و وزارت بهداشت (بهمن ۱۴۰۴) نشان میدهد:
نمونهها: تولوئن، زایلن، بنزن، استون، متیلن کلراید، اتیل استات، دیاتیل اتر مسیر ورود: تبخیر از کارخانههای رنگ/چسب/چاپ، نشت در انبار، پساب صنعتی اثرات کوتاهمدت:
وضعیت ایران: مصرف سالانه بیش از ۲۰۰ هزار تن در صنایع رنگ و چاپ؛ آلودگی هوای تهران و اصفهان به دلیل VOCs از پالایشگاهها و کارگاهها.
نمونهها: جیوه (Hg)، سرب (Pb)، کادمیوم (Cd)، آرسنیک (As)، کروم ششظرفیتی (Cr VI)، نیکل مسیر ورود: پساب صنایع فلزی، باتریسازی، رنگهای ضدخوردگی، کودهای فسفاته، زبالههای الکترونیکی اثرات:
نمونهها: ارگانوفسفرهها (مالاتیون، دیازینون)، ارگانوکلرینها (DDT، اندوسولفان – ممنوع اما هنوز موجود)، نئونیکوتینوئیدها (ایمیداکلوپرید)، گلیفوسات مسیر ورود: رواناب مزارع، شستشوی تجهیزات سمپاشی اثرات:
نمونهها: بنزن، نفتالن، بنزو[a]پیرن، نفت خام، مازوت مسیر ورود: نشت نفت، پساب پالایشگاه، سوزاندن مازوت، نشت تانکرها اثرات:
نمونهها: PCBها، دیوکسینها، PFOS/PFOA (مواد پرفلوروآلکیل)، برومینهشدهها (PBDE) مسیر ورود: پسماند صنعتی قدیمی، سوزاندن زباله، محصولات مصرفی قدیمی اثرات:
نمونهها: اوره، نیترات آمونیوم، سوپرفسفات مسیر ورود: رواناب کشاورزی، پساب کارخانههای کود اثرات:
نمونهها: پلیاتیلن، پلیپروپیلن، PVC، فتالات، BPA مسیر ورود: پسماند شهری/صنعتی، شستشوی لباس مصنوعی، محصولات آرایشی اثرات:
مواد شیمیایی همزمان عامل پیشرفت صنعتی و یکی از بزرگترین تهدیدهای محیط زیست هستند. در ایران، با رشد پتروشیمی، کشاورزی و تولید پلاستیک، فشار بر آب، خاک و هوا افزایش یافته، اما با اجرای برنامههای سبز (بازیافت، حلالهای زیستی، خاموشی مشعلها، نظارت سختگیرانه)، میتوان آسیبها را بهطور قابل توجهی کاهش داد. حفاظت از محیط زیست نه تنها یک الزام اخلاقی، بلکه شرط بقای اقتصادی و سلامت نسلهای آینده است.
اگر در زمینه ارزیابی آلودگی، تأمین مواد کمخطر، مشاوره زیستمحیطی یا تهیه گزارش آلایندگی نیاز به اطلاعات دقیق دارید، خوشحال میشویم کمک کنیم.
